Халкъара шекер хасталыгъы федерациясы (ХШФ) озь сонъки рапортында «шекер хасталыгъы 21-нджи асыр дюньяда энъ тез-оськен фаджиалы вазиетлерден биридир», эр бир яш ве региондаки инсанларгъа тесир эте, деп къайд эте. 2019 сенеси бутюн дюнья боюнджа 20-79 яшындаки 463 миллионгъа якъын адамда шекер хасталыгъы бар эди, буюк эксериети исе 2-нджи тип шекер хасталыгъы (Т2ДМ) эди, бу эр 11 буюк адамдан 1-ине тенъ келе. Къытай энъ чокъ буюклернинъ хасталары олгъан мемлекеттир, оларнынъ сайысы 116,4 миллионгъа етти, дюньяда эр дёрт шекер хасталыгъы олгъан хастадан бириси Къытайдандыр, ве бу тенденция 2045 сенесине къадар девам этеджеги беклениле.
Агъырлашмалар шекер хасталыгъы хасталыгъы юкюнинъ-микъсыз олмагъан къысмыдыр. ИДФнинъ рапортында бутюн дюнья боюнджа шекер хасталыгъы олгъан адамларнынъ 32%-де юрек-дамар хасталыгъы олгъаны къайд этиле; 80%-ден зияде сонъки-стадия богъдай хасталыгъы (ЭСБХ) шекер хасталыгъы я да юксек къан басымы я да экиси себебинден пейда ола... Тедкъикъатларгъа коре, шекер хасталыгъы огюндеки я да 2 типли адамларда шекер хасталыгъы олгъан адамларда инкишаф этмек хавфы зиядедир Альцгеймер хасталыгъынынъ инкишафы ве деменциянынъ башкъа шекиллери, ве оларнынъ хавфы нормаль сайысы акъкъында эки кере зиядедир.
«Ильмий рапортлар»да басылгъан янъы клиник араштырмада МИТ, Брандейс университети ве Пальма ягъы тедкъикъат группасынынъ араштырмаджылары Мексикадан кельген пальма мейвасы экстрактыны (пальма мейвасы биоактивлери, ПФБ) къулланып, ингредиентнинъ О, сычанларда когнитив ве ичек сагълыгъынынъ маркерлерини юксельткенини, эм де 2000 сенеси 100 млн. чешит хасталыкъларнынъ, шу джумледен Альцгеймер хасталыгъынынъ.
Тедкъикъатта сынав чешити оларакъ 3 афталыкъ олгъанда эмиздирильген 39 эркек Нил (я да Африка) от сычанчыкълары (Nile Grass rat, NGR) сечильди, олардан 21-и идаре группасы оларакъ лифсиз, юксек-углеводлы рацион (60:20:20) иле бесленди. углеводлар, ягълар ве акъсиллернинъ микъдары), къалгъан 18 эксперименталь группа ичюн эди, ве айны рационгъа 10% ПФБ къошулды, араштырмаджылар айткъан дозада 4,7 мг ГАЭ/г (ГАЭ=галлик кислотасы эквиваленти), тест 8 афта девам этти.
Эксперименталь ве идаре группаларында сычанларнынъ физиологик параметрлери .
НГР юксек-холестеринли рационнен бесленген сонъ, шекер хасталыгъына-мейильли группагъа ве шекер хасталыгъына-къаршы тургъан группагъа болюнди. Нетиджелер бойле косьтерди: идаре группасындаки 21 НГР-ден 12-синде (57%) Т2ДМ пейда олды. Бу эксперимент группасындаки 18 айвандан тек 6-сында, яни НГР-нинъ 33%-инде олып кечти. Бу 2-нджи тип шекер хасталыгъынынъ 45 файызгъа эксильмесине кетире, деп къайд этелер араштырмаджылар.
Сонъки 20 йыл ичинде чокътан-чокъ эдебиятларда Т2ДМ ве Альцгеймер хасталыгъы киби нейродегенератив хасталыкълар (НДХ) арасында багъ олгъаны косьтерильди. Т2ДМ ве Альцгеймер хасталыгъы арасындаки багъгъа эсасланып, эм де инкишафлы шекер хасталыгъы олгъан НГР-де козьге чарпкъан арекет нерваларынынъ зарарланувына эсасланып, араштырмаджылар бойле шейни таптылар: когнитив сагълыкъ джеэтинден ПФБ къошмасы, шекер хасталыгъы олгъан сычанларнынъ пейда олувыны эмиетли дереджеде эксильтсе де, амма {актив депозиция джерьяны { neurodechyl}er}er as{ neurodechoid,4 фосфорлангъан тау къарышыкълыкълары, я да -синуклеиннинъ ерлешмеси.
Янъы тапмаджа шунда ки, 10% ПФБ рациональ къошмасы диабет статусына бакъмадан НГР мийининъ базаль ганглияларында тирозин гидроксилазанынъ севиесини эмиетли дереджеде арттырды. Мий тирозин гидроксилазанынъ артмасы ПФБ-ге хас олгъан янъы потенциаль муим тапмаджадыр, энъ ачыкъ стриатум, къуйрукълы путамен ве къара мадденинъ артмасы ола.
UCSF химерасы 1.6.1/PDB ID 2xsn къулланып тирозин гидроксилазанынъ учюнджи дереджели къурулышы
Тирозин гидроксилаза нейротрансмиттерлернинъ синтезинде эсас сурьат-сынъырлагъан ферменттир. Тедкъикъатчыларнынъ айткъанларына коре, невбеттеки адым – ПФБ дофамин, норадреналин ве адреналин киби шейлернинъ севиесини котергенини махсус бакъмакътыр.
Тедкъикъатчылар ПФБ иле къошмалар НГР сокъур ичекининъ (ичеклернинъ бир къысмы) орта агъырлыгъыны арттыргъаныны да таптылар. Орта цекал агъырлыгъы (умумий беден агъырлыгъынынъ фаизлери оларакъ) ПФБ алмагъан диабетли-даянувлы сычанларда 1,16% ве ПФБ алгъан диабетли-даянувлы сычанларда 1,64% тешкиль эте; Ортача цекал агъырлыгъы 1,29% тешкиль этти, ПФБ алгъан шекер хасталыгъына огърагъан сычанларда исе 1,58%. Бу фаркълар эки-ёллу АНОВА иле статистик джеэттен эмиетли эди.
ПФБ себебинден цекаль агъырлыкъ арттырувнынъ ашкъазан-ичек тапмаджалары илериде огренильмекни талап эте. Колония микробиота иле багълы эдебият бойле фикирни огге сюре ки, мийге ве давранышкъа кучьлю тесирлер базыда микробиота чыкъаргъан метаболитлер вастасынен ола. 16S рРНК генининъ сыраланувындан ильк эвельки малюматлар Firmicutes/Bacteroides (Firmicutes/Bacteroidetes) нисбетлери денъишкенини ве бактерия чешитлери арасында фаркълангъаныны косьтере, амма бу эвельки тапмаджалар илериде огренильмекни талап эте, амма ичеклер ичюн нетиджелер ола биле/ Мийнинъ осьлериндеки денъишмелер эмиетлидир.
Тедкъикъатлар метаболизм сагълыгъы ве когнитив сагълыкъ арасында яхшы багъ олгъаныны косьтере, амма эки айры механизм бармы я да айны механизмнинъ эки тарафы бармы, буны даа да зияде араштырмакъ керек.
